Radio VHF na jachcie — nasłuch, DSC i przygotowanie załogi

Dlaczego obsługa radia może się przydać?

Telefon komórkowy jest wygodny, lecz nie zastępuje radia morskiego. Może nie mieć zasięgu, nie znamy numeru jednostki znajdującej się obok, a rozmowy telefonicznej nie usłyszą inni uczestnicy ruchu. Wywołanie radiowe może zostać odebrane jednocześnie przez statek, port, VTS oraz jednostki mogące udzielić pomocy.

Radio VHF wykorzystuje się między innymi do:

• odbierania komunikatów bezpieczeństwa, ostrzeżeń i informacji lokalnych;
• kontaktu z kapitanatem, mariną, operatorem mostu, śluzy albo systemem VTS;
• zgłoszenia wejścia do portu, wyjścia z niego lub zamiaru przecięcia toru wodnego, jeżeli wymagają tego lokalne procedury;
• krótkiej łączności z inną jednostką, gdy jest ona rzeczywiście potrzebna;
• przekazania pilnego komunikatu PAN-PAN albo alarmu MAYDAY.

Zasięg VHF zależy przede wszystkim od wysokości anten, przeszkód i warunków propagacji. Jest to łączność zasadniczo „w zasięgu widoczności radiowej”, dlatego antena umieszczona na maszcie zwykle zapewnia większy zasięg niż radiotelefon ręczny używany nisko nad wodą.

Kanał 16, kanał 70 i kanały robocze

Kanał 16 VHF, czyli 156,8 MHz, służy do głosowej łączności w niebezpieczeństwie, pilności i bezpieczeństwie oraz do krótkiego nawiązania kontaktu. Po zestawieniu zwykłej łączności należy przejść na odpowiedni kanał roboczy, aby nie blokować kanału alarmowego i wywoławczego.

Kanał 70 VHF, czyli 156,525 MHz, jest przeznaczony wyłącznie dla cyfrowego wywołania selektywnego DSC. Nie prowadzi się na nim rozmów głosowych. Radio z DSC nasłuchuje tego kanału automatycznie i może odebrać cyfrowe wywołanie zawierające między innymi MMSI nadawcy, kategorię wywołania, a w alarmie także pozycję i czas — jeżeli urządzenie otrzymuje poprawne dane z GPS.

Port, marina albo VTS mogą pracować na innym wskazanym kanale. Właściwy numer trzeba sprawdzić w aktualnych pomocach nawigacyjnych, publikacjach radiowych, informacjach portowych lub u właściwej służby. Nie należy zgadywać ani wykorzystywać kanału 16 do dłuższej rozmowy organizacyjnej.

Na czym polega prowadzenie nasłuchu?

Nasłuch oznacza coś więcej niż samo włączenie radia. Urządzenie powinno mieć właściwie ustawioną głośność i blokadę szumów, a osoba pełniąca wachtę musi rozpoznawać nazwę jednostki, podstawowe komunikaty oraz sygnały alarmowe.

Na jachcie wyposażonym w DSC radio może automatycznie prowadzić nasłuch cyfrowy na kanale 70. W praktyce morskiej utrzymuje się także nasłuch głosowy na kanale 16, o ile radio nie jest w tym czasie używane na innym wymaganym kanale. W obszarze VTS, na torze wodnym lub podczas podejścia do portu pierwszeństwo może mieć wskazany kanał lokalny. Nowoczesne radia często mają funkcję Dual Watch lub Tri-Watch, ale trzeba wcześniej nauczyć się jej obsługi.

Dokładny obowiązek zależy od wyposażenia i statusu jednostki, bandery, akwenu oraz lokalnych przepisów. Dlatego w artykule nie sprowadzam go do hasła „każdy jacht zawsze słucha kanału 16”. Dobra praktyka polega na wcześniejszym ustaleniu, którego kanału należy słuchać na danym etapie żeglugi i kto z załogi odpowiada za radio.

COLREG, MPZZM, SOLAS i ITU — czego dotyczą?

COLREG to Międzynarodowe przepisy o zapobieganiu zderzeniom na morzu. W polskich materiałach spotykamy skrót MPZZM. Prawidło 5 wymaga prowadzenia właściwej obserwacji wzrokowej, słuchowej oraz przy użyciu wszystkich dostępnych środków odpowiednich do sytuacji. Radio może wspierać ocenę sytuacji, ale nie zastępuje obserwacji, radaru, AIS ani prawidłowego stosowania przepisów drogi morskiej.

Nie należy używać VHF do tworzenia niejasnych, sprzecznych z COLREG „umów” dotyczących pierwszeństwa. Jeżeli kontakt radiowy jest potrzebny, identyfikacja jednostki i uzgodnienie zamiaru muszą być jednoznaczne. Nadal odpowiadamy za bezpieczny manewr i właściwą obserwację.

SOLAS jest konwencją o bezpieczeństwie życia na morzu, a jej rozdział IV reguluje system GMDSS dla statków objętych konwencją. Nie oznacza to, że każde wymaganie dotyczące statku pasażerskiego albo statku towarowego powyżej 300 GT można automatycznie przenieść na każdy jacht rekreacyjny. Jacht może jednak podlegać wymaganiom bandery, przepisom państwa nadbrzeżnego, warunkom pozwolenia radiowego i procedurom lokalnym.

ITU, czyli Międzynarodowy Związek Telekomunikacyjny, ustala międzynarodowe zasady wykorzystywania częstotliwości, identyfikacji stacji oraz pierwszeństwa łączności w niebezpieczeństwie. Regulamin radiokomunikacyjny ITU chroni częstotliwości alarmowe i wymaga, aby nie zakłócać korespondencji dotyczącej bezpieczeństwa.

Call Sign i MMSI — dwa różne identyfikatory

Call Sign jest przydzielonym sygnałem wywoławczym stacji lub jednostki, zapisanym w jej dokumentach radiowych. MMSI to unikalny dziewięciocyfrowy numer identyfikacyjny używany przez DSC, a najczęściej również przez AIS. Nie są tym samym i nie należy używać tych nazw zamiennie.

Przed rejsem warto umieścić przy radiu czytelną kartę zawierającą:

• nazwę jednostki i sposób jej wymówienia;
• Call Sign;
• dziewięciocyfrowy MMSI;
• instrukcję odczytania aktualnej pozycji;
• liczbę osób znajdujących się na pokładzie;
• podstawowy schemat komunikatu MAYDAY i PAN-PAN.

Trzeba również sprawdzić, czy MMSI jest prawidłowo zaprogramowany, a radio otrzymuje aktualną pozycję i czas z własnego odbiornika GNSS albo z urządzenia zewnętrznego. Alarm DSC bez prawidłowej pozycji i identyfikacji jest znacznie mniej użyteczny dla służb ratowniczych.

MAYDAY czy PAN-PAN?

MAYDAY stosuje się, gdy osobie lub jednostce grozi poważne i bezpośrednie niebezpieczeństwo oraz potrzebna jest natychmiastowa pomoc. Przykładem może być nieopanowany pożar, szybkie zalewanie, bezpośrednie zagrożenie zatonięciem albo człowiek za burtą, którego nie można bezpiecznie podjąć własnymi siłami.

PAN-PAN dotyczy pilnej sytuacji związanej z bezpieczeństwem osoby lub jednostki, która nie osiągnęła jeszcze poziomu poważnego i bezpośredniego zagrożenia. Może to być awaria napędu w warunkach, które zaczynają zagrażać bezpieczeństwu, albo potrzeba pilnej konsultacji medycznej bez bezpośredniego zagrożenia życia.

Sama nazwa awarii nie przesądza procedury. Usterka silnika przy bezpiecznej pogodzie i dużej przestrzeni może wymagać zwykłego kontaktu lub PAN-PAN, ale ta sama usterka w pobliżu skał, przy silnym wietrze i utracie możliwości manewrowania może uzasadniać MAYDAY. Jeśli sytuacja PAN-PAN staje się poważna i bezpośrednia, należy podnieść kategorię do MAYDAY.

Łączność z portem, VTS i inną jednostką

Prosty komunikat operacyjny powinien być przygotowany przed naciśnięciem PTT. Najpierw słuchamy, czy kanał jest wolny, następnie wywołujemy właściwą stację, identyfikujemy własną jednostkę i krótko podajemy pozycję oraz zamiar.

Może to dotyczyć prośby o zgodę lub instrukcję wejścia do portu, wyjścia z niego, przejścia przez obszar kontrolowany albo przecięcia toru wodnego. Nie wszędzie wymagane jest takie samo zgłoszenie. W jednym porcie należy wywołać Port Control, w innym marinę, a w kolejnym samo wejście ma odbywać się zgodnie z opublikowaną procedurą bez zbędnej transmisji.

Jeżeli słyszymy wywołanie naszej jednostki, powinniśmy odpowiedzieć możliwie szybko, o ile nie przeszkadza nam w tym czynność niezbędna dla bezpieczeństwa. Gdy nie możemy od razu prowadzić rozmowy, można krótko poinformować stację, że odpowiemy po określonym czasie. Nie wolno jednak pozwolić, aby rozmowa przez radio odciągnęła uwagę od manewru i obserwacji.

Dlaczego przed rejsem szkolę załogę z obsługi radia?

Przed wyjściem omawiam z załogą położenie radia, regulację głośności i blokady szumów, wybór kanału, przycisk PTT, sposób odczytania pozycji oraz działanie osłoniętego przycisku DISTRESS. Uczestnicy powinni wiedzieć, czego nie wolno naciskać podczas ćwiczeń, ale również jak wezwać pomoc, jeżeli skipper lub operator nie będzie w stanie zrobić tego samodzielnie.

Na rejsach stażowych uczymy się przygotowania krótkiego komunikatu, poprawnego wywołania stacji i odbioru instrukcji. Tam, gdzie pozwalają na to przepisy i rzeczywista sytuacja, uczestnik może wykonać prostą łączność operacyjną pod bezpośrednim nadzorem operatora posiadającego odpowiednie świadectwo. Decyzję o transmisji podejmuje operator odpowiedzialny za stację.

Nie należy jednak reklamować tego jako swobodnego, samodzielnego nadawania przez osoby bez uprawnień. UKE wskazuje, że obsługiwanie morskich urządzeń nadawczych i nadawczo-odbiorczych wymaga świadectwa operatora. SRC dotyczy statków niepodlegających SOLAS na obszarze morza A1, natomiast LRC obejmuje wszystkie obszary żeglugi. Trzeba ponadto uwzględniać przepisy bandery i państwa, na którego wodach znajduje się jednostka.

W realnym niebezpieczeństwie priorytetem jest skuteczne wezwanie pomocy. Jeżeli skipper lub certyfikowany operator jest niezdolny do działania, członek załogi powinien użyć dostępnych środków łączności i przekazać najważniejsze informacje. Właśnie dlatego podstawowe przeszkolenie całej załogi ma praktyczny sens.

Co zrobić po przypadkowym wysłaniu DISTRESS?

Fałszywego alarmu nie wolno pozostawić bez wyjaśnienia. Służby mogą już rozpoczynać działania ratownicze i traktują alarm jako prawdziwy, dopóki nie otrzymają wiarygodnego odwołania.

Należy niezwłocznie uruchomić w radiu funkcję CANCEL lub CANCEL DISTRESS zgodnie z instrukcją urządzenia, a następnie nadać głosowe odwołanie na kanale 16, podając nazwę jednostki, Call Sign, MMSI, pozycję oraz datę i czas UTC alarmu. Trzeba pozostać na nasłuchu i odpowiedzieć stacji brzegowej lub RCC/MRCC. Samo wyłączenie radia nie jest wystarczającą procedurą, a w części urządzeń po ponownym uruchomieniu alarmowanie może zostać wznowione.

Załączona karta dotyczy VHF DSC. Przypadkowe uruchomienie EPIRB, alarm MF/HF albo urządzenia satelitarnego wymaga odrębnego sposobu odwołania i bezpośredniego kontaktu z właściwym centrum ratowniczym.

Procedury VHF DSC do wydrukowania

Poniższe karty A4 można pobrać, wydrukować i uzupełnić danymi konkretnego jachtu przed rejsem. Nie zastępują instrukcji urządzenia, ale pomagają uporządkować informacje potrzebne w sytuacji stresowej.

Najważniejsza jest gotowość, nie samo urządzenie

Radio zwiększa bezpieczeństwo tylko wtedy, gdy jest sprawne, prawidłowo skonfigurowane i rzeczywiście słuchane. Przed rejsem warto sprawdzić antenę, zasilanie, MMSI, połączenie z GPS, kanały lokalne i dane jednostki, a następnie omówić z załogą podstawowy sposób wezwania pomocy.

Nie zakładamy, że wydarzy się wypadek — tak samo jak nie planujemy użycia tratwy ratunkowej. Przygotowujemy się dlatego, że w nietypowej sytuacji prosta, przećwiczona procedura pozwala działać spokojniej, szybciej i skuteczniej.